Sàn tài sản số cần công bố minh bạch lượng tài sản dự trữ trên chuỗi

Việt Nam đang bước vào giai đoạn rà soát hồ sơ trước khi cấp phép thí điểm cho các sàn giao dịch tài sản mã hóa theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP.

Trong bối cảnh đó, phóng viên Dân trí đã có cuộc trao đổi với ông Nghiêm Minh Hoàng - Chuyên gia Ứng dụng Fintech, Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA), đồng thời là Chuyên gia Cao cấp Chiến lược tại Công ty 1Matrix - về những vấn đề pháp lý, kỹ thuật và bảo vệ nhà đầu tư đang được thị trường quan tâm.

Bước đi thận trọng để định hình thị trường tài sản mã hóa chính thống

Thưa ông, theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP với thời gian thí điểm là 5 năm, ông đánh giá thế nào về tính “mở” và tính “chặt” của lộ trình này khi chúng ta đang trong giai đoạn rà soát hồ sơ trước khi cấp phép thí điểm các sàn tài sản mã hoá tại Việt Nam?

- Nghị quyết 05 được định hình theo triết lý “mở có điều kiện”, một cách tiếp cận thận trọng, có kiểm soát, phù hợp với bối cảnh quốc gia vẫn đang trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý cho loại tài sản còn tương đối mới này.

Tính “mở” nằm ở chỗ, lần đầu tiên Việt Nam có cơ chế sandbox (thí điểm có kiểm soát) cho thị trường tài sản mã hóa với thời gian 5 năm, cho phép vận hành liên tục ngay cả sau khi hết thời gian thí điểm, cho đến khi có văn bản điều chỉnh thay thế.

Điều đó có nghĩa là thị trường không bị đột ngột “tắt” sau khi sandbox kết thúc. Quy trình cấp phép cũng có hạn định rõ ràng: Sau khi nhận đủ tài liệu hợp lệ, Bộ Tài chính có 30 ngày phối hợp với Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước để xem xét và ra quyết định.

Tính “chặt” thể hiện rõ ở các điều kiện gia nhập thị trường. Vốn điều lệ tối thiểu 10.000 tỷ đồng là ngưỡng đặt ra để đảm bảo năng lực tài chính của đơn vị tham gia. Hệ thống công nghệ thông tin phải đạt cấp độ 4 về an toàn hệ thống thông tin trước khi vận hành. Số lượng tổ chức được tham gia được giới hạn tối đa 05 đơn vị trong giai đoạn thí điểm.

Nhà nước giữ quyền tạm ngừng, đình chỉ hoặc chấm dứt thí điểm khi phát sinh rủi ro ảnh hưởng đến an ninh tài chính - tiền tệ hoặc trật tự xã hội.

Nhìn tổng thể, thiết kế của Nghị quyết 05 cho thấy ưu tiên đặt sự ổn định của hệ thống tài chính lên trước tốc độ phát triển thị trường, một lựa chọn có căn cứ khi đặt trong bối cảnh những bài học từ các sự cố trên thị trường tài sản mã hóa toàn cầu trong những năm gần đây.

Từ góc nhìn của ông, trong bối cảnh Việt Nam là quốc gia thứ 46 hợp pháp hóa tài sản mã hóa, đâu là những bài học kinh nghiệm từ quốc tế mà chúng ta cần đặc biệt lưu tâm?

- Theo dữ liệu của Atlantic Council, trong 75 quốc gia được theo dõi, có 28 quốc gia đã xây dựng được khung đầy đủ cả bốn trụ cột: Thuế, AML/CFT (chống rửa tiền/chống tài trợ khủng bố), bảo vệ người tiêu dùng và cấp phép. Con số này phản ánh một thực tế chung, hợp pháp hóa là bước đầu của một hành trình dài hơn, xây dựng hệ thống giám sát đủ chiều và đủ thực chất.

Trường hợp sàn FTX sụp đổ vào năm 2022 thường được viện dẫn như một điểm tham chiếu quan trọng và bài học từ sự kiện này không nằm ở yếu tố công nghệ.

Phân tích sau đó cho thấy những vấn đề căn bản hơn: Xung đột lợi ích khi một tổ chức kiêm nhiệm nhiều chức năng trong cùng hệ sinh thái, việc không tách biệt tài sản khách hàng với tài sản của doanh nghiệp, và thiếu minh bạch về tình trạng tài sản - nghĩa vụ. Bộ khuyến nghị chính sách của IOSCO vào năm 2023 cũng nhận diện ba rủi ro trung tâm cần được kiểm soát: xung đột lợi ích, bảo vệ tài sản khách hàng và gian lận thao túng thị trường.

Cũng từ kinh nghiệm quốc tế, có một chuẩn mực đáng để Việt Nam chủ động tích hợp ngay từ đầu. Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF) trong báo cáo cập nhật năm 2025 cho biết, 73% các khu vực pháp lý trong nhóm không cấm nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo (VASP) đã ban hành pháp luật thực hiện Travel Rule - cơ chế yêu cầu các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản ảo truyền thông tin định danh người khởi tạo và người thụ hưởng kèm theo mỗi giao dịch.

Đây là tầng phòng thủ quan trọng mà nhiều thị trường tiên tiến đã xây dựng được và Việt Nam hoàn toàn có cơ sở pháp lý để triển khai ngay từ giai đoạn thí điểm, khi Nghị quyết 05 đã buộc các sàn áp dụng AML/CFT tương đương tổ chức tài chính.

Nếu chúng ta tích hợp Travel Rule vào khung giám sát sớm, Việt Nam không chỉ tránh được lỗ hổng mà các sàn sụp đổ từng phải trả giá, mà còn định vị được mình là thị trường đáng tin cậy trong mắt đối tác quốc tế, một lợi thế cạnh tranh rõ ràng khi thu hút dòng vốn và hợp tác xuyên biên giới.

Ông nhận định ra sao về việc áp dụng mức thuế 0,1% trên mỗi giao dịch theo Thông tư 32/2026 vừa ban hành đối với tâm lý nhà đầu tư và sự phát triển của các sàn nội địa?

- Thông tư 32/2026/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 27/3/, được triển khai xuyên suốt giai đoạn thí điểm. Về cấu trúc, hoạt động chuyển nhượng, kinh doanh tài sản mã hóa không thuộc diện chịu thuế GTGT; cá nhân chịu thuế TNCN 0,1% tính trên giá trị từng lần chuyển nhượng thông qua tổ chức cung cấp dịch vụ được cấp phép; tổ chức nước ngoài giao dịch qua sàn cũng chịu thuế TNDN ở mức 0,1% trên doanh thu mỗi giao dịch.

Xét tổng thể, đây là mô hình thuế tương đối đơn giản, thuận tiện trong thu và khấu trừ tại nguồn - yếu tố quan trọng trong bối cảnh thị trường còn ở giai đoạn hình thành. Cấu trúc này tạo động lực đưa hoạt động giao dịch về các nền tảng được cấp phép, qua đó góp phần minh bạch hóa dòng chảy tài sản. Đồng thời, việc áp dụng mức thuế cố định trên từng giao dịch giúp nhà đầu tư chủ động xác định chi phí, hạn chế rủi ro phát sinh ngoài dự kiến.

Tuy nhiên, một điểm cần tiếp tục theo dõi là cơ chế đánh thuế trên doanh thu từng lần, thay vì trên lợi nhuận ròng, có thể làm gia tăng chi phí đối với nhóm nhà đầu tư có tần suất giao dịch cao. Đây không phải là hạn chế mang tính cấu trúc của chính sách, mà là đặc điểm cần được đánh giá trong quá trình vận hành thực tế, nhằm tạo cơ sở cho cơ quan quản lý điều chỉnh phù hợp khi cần thiết.

Để đảm bảo an toàn cho tài sản của người dùng, ngoài các tiêu chuẩn về hạ tầng, theo ông, các sàn giao dịch cần có cơ chế phối hợp như thế nào với Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước trong việc giám sát các giao dịch đáng ngờ?

- Theo thiết kế của Nghị quyết 05, cơ chế phối hợp được tổ chức theo ba tầng. Tầng thứ nhất là nghĩa vụ báo cáo định kỳ, chậm nhất ngày 10 hằng tháng, tổ chức cung cấp dịch vụ phải thông tin đồng thời cho Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Công an về tình hình thị trường giao dịch. 

Tầng thứ hai là lưu trữ dữ liệu dài hạn trên máy chủ đặt tại Việt Nam tối thiểu 10 năm, bao gồm lịch sử giao dịch, địa chỉ ví, lịch sử địa chỉ IP, thông tin thiết bị truy cập và tài khoản ngân hàng liên kết. Đây là kho dữ liệu phục vụ điều tra số sau này.

Tầng thứ ba, quan trọng nhất với góc độ phòng chống tội phạm, là khung AML/CFT. Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 và Thông tư 27/2025/TT-NHNN yêu cầu đối tượng báo cáo phải báo cáo giao dịch đáng ngờ cho Cục Phòng, chống rửa tiền - không phụ thuộc giá trị giao dịch, và áp dụng kể cả khi giao dịch chưa hoàn tất. Nghị quyết 05 đi xa hơn khi buộc các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa áp dụng biện pháp AML/CFT tương đương với tổ chức tài chính.

Một điểm cần tiếp tục phát triển trong giai đoạn tới là cơ chế chia sẻ cảnh báo theo thời gian thực giữa sàn, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an và các cơ quan quản lý có liên quan. Thị trường tài sản mã hóa vận hành liên tục 24/7 và rủi ro có thể di chuyển rất nhanh, vì vậy khả năng phản ứng sớm là yếu tố quan trọng bổ sung cho các báo cáo định kỳ đã được thiết lập.

Trong bối cảnh tội phạm mạng ngày càng tinh vi, những công nghệ bảo mật nào nên được đưa vào danh mục bắt buộc đối với các đơn vị muốn được cấp phép thí điểm?

- Nếu nhìn từ thực tiễn quốc tế, đặc biệt qua kinh nghiệm vận hành của các sàn giao dịch tài sản mã hóa lớn như Coinbase tại Hoa Kỳ - nơi vừa là nền tảng giao dịch vừa đóng vai trò lưu ký tài sản cho nhà đầu tư tổ chức, có thể thấy vấn đề bảo mật hiện nay không còn nằm ở từng công nghệ riêng lẻ, mà nằm ở cách thiết kế toàn bộ mô hình lưu ký như một “chuỗi kiểm soát” xuyên suốt.

Trước đây, bảo mật thường được hiểu là các biện pháp phòng chống tấn công kỹ thuật, còn lưu ký gắn với việc quản lý khóa và phân biệt ví nóng - ví lạnh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rủi ro hiện đại ít đến từ việc phá vỡ các thuật toán bảo mật, mà chuyển hướng sang tấn công vào việc quản trị danh tính số, hành vi người dùng, sai sót nội bộ hoặc các điểm yếu trong chuỗi cung ứng dịch vụ.

Vì vậy, một hệ thống an toàn không được định nghĩa bởi số lượng công nghệ, mà bởi khả năng thiết kế chuỗi kiểm soát đủ chặt chẽ để không một điểm yếu đơn lẻ nào có thể dẫn đến mất mát tài sản. Chuỗi này bao gồm nhiều lớp: từ xác thực danh tính, kiểm soát truy cập, phân tách quyền hạn nội bộ, đến cơ chế phê duyệt đa lớp và giám sát giao dịch liên tục.

Trong khuôn khổ Nghị quyết 05, sàn giao dịch bắt buộc phải đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thông tin mạng cấp độ 4, đây đã là bộ tiêu chuẩn an ninh mạng cấp độ cao nhất rồi. Tuy nhiên, để vận hành hiệu quả, các tiêu chuẩn này cần được đặt trong một kiến trúc lưu ký tổng thể, nơi công nghệ, quy trình và con người được kiểm soát đồng thời.

Nói cách khác, câu hỏi không còn là “nên áp dụng công nghệ nào”, mà là “thiết kế chuỗi kiểm soát như thế nào” để đảm bảo rằng sai sót ở bất kỳ điểm nào, từ người dùng, nhân sự nội bộ đến đối tác bên ngoài đều không thể lan tới lõi tài sản.

Ưu tiên minh bạch hóa để bảo vệ quyền lợi cho nhà đầu tư

Một trong những vấn đề được nhà đầu tư quan tâm nhất hiện nay là khả năng thanh khoản và sự an toàn của tài sản ký gửi. Ông nghĩ sao về đề xuất cho rằng các sàn giao dịch có trách nhiệm công bố minh bạch và thường xuyên lượng tài sản dự trữ để người dùng có thể kiểm tra trực tiếp trên chuỗi (on-chain)?

- Vấn đề minh bạch về tài sản dự trữ thực chất là bài học được rút ra từ một số sự cố lớn trên thị trường toàn cầu, trong đó có FTX. Điểm chung của những sự cố đó không phải là lỗi kỹ thuật, mà là người dùng và cơ quan quản lý không có công cụ để xác minh độc lập tình trạng thực tế của tài sản dự trữ so với nghĩa vụ của sàn.

Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận trong Nghị quyết 05 cho thấy định hướng rõ về cơ chế minh bạch. Các yêu cầu về tách biệt tài sản khách hàng với tài sản của doanh nghiệp, cùng nghĩa vụ công bố thông tin định kỳ và bất thường, cho thấy định hướng rõ ràng trong việc bảo vệ nhà đầu tư.

Đáng chú ý, với các sự kiện bất thường như sự cố công nghệ ảnh hưởng đến giao dịch, thời hạn công bố được quy định trong vòng 24 giờ, góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của các tổ chức cung cấp dịch vụ.

Proof-of-reserves (POR) - cơ chế cho phép người dùng tự xác minh on-chain rằng sàn đang nắm giữ đủ tài sản tương ứng với số dư tài khoản của mình, có thể được xem như một bước bổ sung đáng cân nhắc trong lộ trình hoàn thiện khung quản trị.

Khi được thiết kế đầy đủ, bao gồm xác nhận từ kiểm toán độc lập và công bố đồng thời phần nghĩa vụ, cơ chế này có thể hình thành một lớp minh bạch có khả năng kiểm chứng trực tiếp, qua đó củng cố niềm tin thị trường.

Cơ chế bằng chứng dự trữ nên được quy định như một tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc hay chỉ là khuyến nghị để các sàn tự nguyện thực hiện nhằm xây dựng uy tín?

- Đây là một vấn đề thuộc về thiết kế chính sách, trong đó cách tiếp cận sẽ phụ thuộc vào mục tiêu ưu tiên ở từng giai đoạn phát triển của thị trường. Trên thực tế, hai hướng tiếp cận - tự nguyện và bắt buộc - đều có cơ sở và không loại trừ lẫn nhau.

Ở góc độ thị trường, cơ chế POR tự nguyện có ý nghĩa như một tín hiệu minh bạch. Việc chủ động công bố dự trữ giúp các sàn xây dựng uy tín, tạo lợi thế cạnh tranh và thu hút nhóm nhà đầu tư có yêu cầu cao về kiểm chứng tài sản. Trong giai đoạn thí điểm, khi số lượng tổ chức được cấp phép còn hạn chế, cơ chế cạnh tranh dựa trên minh bạch có thể phát huy hiệu quả.

Tuy nhiên, cơ chế tự nguyện không bảo đảm tính đồng nhất. Trong khi đó, việc đưa POR vào nhóm tiêu chuẩn bắt buộc có thể thiết lập một mức chuẩn tối thiểu áp dụng chung cho toàn thị trường.

Vấn đề cốt lõi trong thiết kế tiêu chuẩn này không chỉ nằm ở việc công bố tài sản, mà phải bao gồm cả công bố nghĩa vụ và cơ chế xác minh độc lập. Nếu thiếu các thành tố này, thông tin công bố sẽ chỉ phản ánh một phần tình trạng tài chính thực tế của tổ chức.

Từ kinh nghiệm quốc tế, một lộ trình thường được tham khảo là triển khai theo từng bước. Ở giai đoạn đầu, duy trì các yêu cầu bắt buộc ở mức cơ bản - như tách biệt tài sản, công bố thông tin định kỳ theo Nghị quyết 05, đồng thời khuyến khích POR on-chain như một thực hành minh bạch.

Khi thị trường tích lũy đủ dữ liệu vận hành và năng lực kỹ thuật được kiểm chứng, việc nâng chuẩn này thành nghĩa vụ bắt buộc, kèm theo yêu cầu xác minh độc lập và công bố nghĩa vụ, sẽ có cơ sở thực tiễn vững chắc hơn để triển khai hiệu quả.

Trong trường hợp xảy ra sự cố kỹ thuật hoặc sàn giao dịch mất khả năng thanh toán trong giai đoạn thí điểm, hành lang pháp lý hiện tại đã có những quy định cụ thể nào để bảo vệ quyền lợi dân sự và quyền thừa kế tài sản số cho người dùng?

- Khung pháp lý hiện hành đã thiết lập một số cơ chế bảo vệ người dùng có tính thực chất, đồng thời vẫn còn một số nội dung đang trong quá trình được cụ thể hóa thêm.

Về xử lý sự cố và thu hồi giấy phép, Nghị quyết 05 đã quy định, tổ chức cung cấp dịch vụ phải công bố thông tin bất thường trong 24 giờ khi có sự cố công nghệ ảnh hưởng giao dịch. Trong trường hợp bị thu hồi giấy phép, đơn vị có 45 ngày để tất toán toàn bộ tài sản của khách hàng, chuyển sang tổ chức do khách hàng lựa chọn hoặc do Bộ Tài chính chỉ định tiếp nhận.

Đây là cơ chế "thoát" có kiểm soát, đảm bảo người dùng không bị cô lập khỏi tài sản của mình trong tình huống sàn ngừng hoạt động.

Ở cấp độ luật, Luật Công nghiệp công nghệ số (CNCNS) có hiệu lực từ đầu năm xác lập tài sản số là tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015. Điều đó mở đường về mặt pháp lý cho quyền sở hữu, quyền thừa kế và các quyền dân sự khác đối với tài sản số.

Tuy nhiên, Bộ Tư pháp khi phân tích về Luật CNCNS cũng lưu ý còn khoảng trống về phân định quyền sở hữu, quyền kiểm soát và các quy trình hướng dẫn thi hành. Riêng vấn đề thừa kế tài sản số lưu ký tại sàn trong trường hợp chủ tài khoản qua đời, hiện chưa thấy quy định công khai đủ chi tiết về thủ tục xử lý.

Đây là nội dung mang tính thực tiễn cao, có thể được cụ thể hóa dần trong quá trình thí điểm.

Việc hình thành các sàn giao dịch chính thống sẽ tác động thế nào đến các “sàn chui” hoặc các giao dịch phi tập trung vốn đang tiềm ẩn nhiều rủi ro lừa đảo tại Việt Nam hiện nay?

- Nghị quyết 05 thiết lập một công cụ pháp lý quan trọng nhằm định hình ranh giới thị trường. Theo Nghị quyết 05 sau 6 tháng kể từ khi tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa đầu tiên được cấp phép, nhà đầu tư trong nước thực hiện giao dịch không thông qua các tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.

Quy định này tạo ra một đường phân định pháp lý rõ ràng giữa khu vực được cấp phép và khu vực hoạt động ngoài hệ thống.

Về tác động thị trường, khi các sàn giao dịch chính thống đi vào vận hành với cơ sở pháp lý rõ ràng, thanh khoản được tổ chức và cơ chế thuế minh bạch, có thể hình thành xu hướng dịch chuyển của một bộ phận nhà đầu tư sang các nền tảng được cấp phép, đặc biệt là nhóm ưu tiên hoạt động trong khuôn khổ pháp lý.

Sự chuyển dịch này không chỉ góp phần tái cấu trúc dòng vốn, mà còn giúp hình thành nguồn dữ liệu giao dịch nằm trong vùng giám sát, qua đó hỗ trợ hiệu quả hơn cho công tác phòng chống tội phạm tài chính.

Với quy mô thị trường lên tới khoảng 17 triệu người Việt đang sở hữu tài sản mã hoá, tương đương gần 17% dân số, quy mô dòng vốn lên tới 220 tỷ USD, việc cấp phép các sàn giao dịch chính thức sẽ giúp giảm thiểu các nguy cơ lừa đảo liên quan đến tài sản mã hoá, tăng khả năng phòng chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố và góp phần thiết thực vào việc phát triển thị trường tài chính số Việt Nam bền vững.  

Xin trân trọng cảm ơn ông đã chia sẻ!

Nguồn: dantri.com.vn